Kategorije
Crtice iz prošlosti grada Dervente

Legenda o postanku imena Derventa

U vezi postanka imena Derventa, nama je dobro poznato porijeklo ovog imena, a zahvaljujući priči, koju sam u mladosti slušao od starih ljudi, doznat ćemo i pod kojim  je okolnostima grad Derventa dobio svoje ime.

Ime Derventa stranog je porijekla i postalo je od tursko-perzijske riječi dervent ili derbend, što znači klanac ili tjesnac i utvrda koja ga brani. Od  pradrenih vremena po klancima koji imaju strategijski položaj gradile su se utvrde ili kule stražarnice radi odbrane i osiguranja prelaza.

Upravo takav klanac nalazio se na mjestu gdje je danas grad Derventa. Za vladavine posljednjih bosanskih narodnih vladara (kraljeva Stjepana Tomaše 1441-1461 i Stjepana Tomaševića 1461-1463), obzirom na opasnost prepada od Turaka, na ovom klancu postojali su utvrđeni vojni tabori za čuvanje prelaza na putu između Bos. Broda i tvrdih gradova Doboja i Dobora.

Nakon osvajanja Bosne 1563 godine zauzeli su Turci i derventski klanac, ali pošto ovome tada nisu pridavali veću važnost, to mu nisu u prvo vrijeme ni poklanjali pažnje. Tek poslije 1535 godine kada je došlo do provale vojske iz Slavonije i Ugarske u Bosnu i zauzeće Dobor-grada po njima, pa kada je u ljutoj bitci najezdom Turaka pao Dobor-grad, koga je osvojio i razrušio Husref-beg, onda su Turci uvidjeli važnost derventskog klanca i Husref-beg je odmah tamo dao izgraditi – za ono vrijeme  – jaku obrambenu tvrđavu.

Derventa je tada zamijenila Dobor-grad.

Husref-beg, vidjevši novu tvrđavu, uskliknuo je: “Evo novog Derbenda – Željeznih vrata Bosne!” Pri tome on je mislio na daleki azijski utvrđeni grad Derbend – tako zvana “Željezna vrata Azije”, a valjda je tome povod bio, što je uočio neku sličnost između ove nove tvrđave u derventskom klancu i onog azijskog Derbenda, koji je takođe građen na važnom klancu kraj Kaspijskog Mora.

Po ovoj legendi nova tvrđava je dobila ime Derbend, a Husref-beg je to odmah službeno dojavio i u Carigrad.

Zatim je cijela tadašnja naseobina unaokolo tvrđave, i od Gornje Mahale pa sve do Ukrine prozvana imenom “Derbenta”. Kasnije sam narod je to ime ispravio u “Derventa” i s vremenom od prvobitne naseobine nastao je veliki, lijep grad Derventa sa preko 7000 stanovnika.

Pošto je u gornjem sastavu izneseno da u dalekoj Aziji postoji stariji imenjak, a po legendi možda i “kum” našeg grada Dervente, to ću po kroničarskoj dužnosti i o tome gradu objaviti neke bliže podatke.

Derbend ili Derbent je prastari, utvrđeni grad na Kaspijskom Moru sa 30.000 stanovnika. Geografski položaj pravda njegov naziv, jer grad Derbent je stisnut u klancu i između dva badema koji su se protezali od mora uz strma brda, da bi spriječili pristup u grad, kao i prolaz karavanskim putem iz sjevernih u južne krajeve.

Grad Derbent bio je vratar koji je čuvao trgovačke puteve nekadašnjega Širvanskog Hanstva. Sam grad vodio je trgovinu na veliko sa kavkaskim zemljama, s Persijom i turkmenskim plemenima.

Širvan, u kome se nalazio grad  Derbent  su bila tako zvana “Željezna vrata” kroz koja su prije tisuću i petsto godina prešle azijatske “zlatne horde” Džingis-Kana da udare na Europu.

Dakle, utvrđeni grad Derbent imao je vrlo važan strategijski značaj, pretstavljao je neprobojnu zapreku, to jest “željezna vrata” za svakog tko bi pokušao da prodre u grad i da ga osvoji.

Možda je Husref-beg to mislio, kada je novosagrađenu tvrđavu na klancu iznad Ukrine simbolično prozvao “Derbendom” i “Željeznim vratima” Bosne, smatrajući da bi ta tvrđava trebala da bude važna odbrambena točka i neprobojna točka za slučaj novih prepada sjevernih vojski preko Broda i Dervente, budući da je imao gorko iskustvo sa Dobor-gradom, kamo su vojske sa sjevera ipak prodrle i on ih morao krvavo suzbiti.

Husref-begova predviđanja u pogledu budućih prepada vojski sa sjevera bila su na mjestu, jer se to doista događalo slijedećih stoljeća – međutim, u pitanju: kako je nova, simbolički prozvana, tvrđava “Derbend” vršila svoju ulogu “željeznih vrata” Bosne, biće riječi u zapisima slijedećeg sastava.

 

 

Franjo Ledić, Crtice iz prošlosti grada Dervente. Slavonski Brod: Tisak Plamen, 1958.